Wil ook jij specifieke informatie ontvangen over jouw tuin?

Heb je reeds een MijnTuin.org account? Aanmelden

Wede

Isatis tinctoria  • 

Foto: Wede

Foto: Wede

Bron 1: http://wilde-planten.nl/wede.htm

Naamgeving

Nederlands: Wede
English: Woad (Dyer´s Woad)
Français: Pastel des teinturiers
Deutsch: Färber-Waid
Wetenschappelijk: Isatis tinctoria
Familie: Kruisbloemenfamilie, Brassicaceae
Geslacht: Isatis, Wede

Naamgeving: Isatis is afgeleid van het Griekse isazo (ik maak glad, vrij van rimpels). In de oudheid werd Wede namelijk toegepast voor het glad maken van de huid en gebruikt tegen huidziekten, maar misschien komt de naam ook van " gelijk maken" omdat ze als verfmiddel diende. Tinctoria betekent " verfleverend" .

 

Beschrijving

Afmeting: 60 tot 120 cm.
Levensduur: Tweejarig of meerjarig. Hemikryptofyt (winterknoppen op of iets onder de grond).
Bloeimaanden: Mei, juni en juli.
Wortels: Een dikke wortel, die bovenaan vaak vertakt is.
Stengels: De rechtopstaande, grijsgroene stengels zijn alleen aan de voet behaard.
Bladeren: De langwerpige rozetbladeren zijn gesteeld en zwak getand. De stengelbladeren hebben een gave rand en een pijlvormige voet, die de stengel omvat. Ze zijn blauwachtig groen met een witte middennerf.
Bloemen: Tweeslachtig (een bloem met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsorganen). De gele, 3 tot 4 mm grote bloemen groeien aan dichte, wijd vertakte pluimen.
Vruchten: Een doosvrucht. De hangende hauwtjes zijn langwerpig, plat, enigszins peervormig, smal gevleugeld en 1 tot 3 cm lang en 3 tot 7 mm breed. Eerst zijn ze groen, maar later worden ze zwart. Ze groeien aan gekromde steeltjes. Tweezaadlobbig (kiemend met twee kiemblaadjes).

 

Biotoop

Bodem: Zonnige, open plaatsen op droge, matig voedselrijke, kalkrijke, vaak stenige grond (ook op leem en klei).
Groeiplaatsen: Waterkanten (hoge delen van oeverbeschoeiingen langs rivieren), braakliggende grond, steenpuinhellingen, ruigten (kalkrijke ruigten), rotsen, klippen, bermen en dijken.

Verspreiding

In West-Azië en Zuid- en Oost-Europa. Elders ingeburgerd.

Nederland: Zeldzaam. Het meest langs de Rijn en Waal. Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Zeldzaam. Al voor 1500 ingevoerd (archeofyt).

Vlaanderen: Niet in Vlaanderen.

Wallonië: Niet in Wallonië.

 

Wetenswaardigheden

 

Wede is een steppeplant uit Oost-Europa en Azië. Uit de plant werd een blauwe kleurstof bereid. Volgens een bericht van Julius Caesar gaven Britse krijgers zich hiermee een angstaanjagend uiterlijk. Tot de late middeleeuwen werd de kleurstof in Europa veel gebruikt. Vanaf de 16de eeuw werd hiervoor echter steeds vaker de Indigoboom gebruikt. Uit deze Indische Vlinderbloemige kon de blauwe kleurstof met een hoger rendement worden gewonnen (de naam indigo betekent Indische verfstof, maar het is dezelfde stof als die in Wede voorkomt). Strenge wetten op de invoer van Indische indigo (in Engeland zelfs de doodstraf ) konden niet voorkomen dat Wede steeds minder werd gebruikt.

 

Bron 2: http://nl.wikipedia.org/wiki/Wede

Wede (Isatis tinctoria) is een plant uit de kruisbloemenfamilie (Brassicaceae). Uit de plant kan de blauwe kleurstof pastel worden gewonnen. De plant kan 1 m hoog worden en is in Nederland zeer zeldzaam. De bladeren zijn glad en omvatten de stengel met een pijlvormige voet. De bloemen zijn klein en geel. De bloei is in mei en juni. De zaden zitten in langwerpige hauwtjes die gaan hangen als ze rijp worden.

Volgens de Flora vind je de plant vooral langs de rivieroevers van Waal en de Rijn waar de zaden worden aangevoerd uit Beieren en Zwitserland. Wede komt oorspronkelijk uit de Aziatische steppe en is voor de blauwe kleurstof pastel hier heen gebracht. Het ingewikkelde productieproces leverde uiteindelijk bolletjes kleurstof op, de zogenaamde 'kokanjes' (van het Franse 'cocagnes').

 

Teelt

Wede was tot in de zestiende eeuw de leverancier van blauwe kleurstof in West-Europa. Wede is uitgebreid verbouwd in Nederland voor de pastel, maar vaste groeiplaatsen voor de plant heeft dat niet opgeleverd in Nederland. Wel bijvoorbeeld in Zuid-Duitsland en Frankrijk. Dat moet al heel lang geleden gebeurd zijn want Julius Caesar meldt 55 voor Christus dat de Picten in Engeland hun gezicht en lichaam insmeerden met blauwe verf (blauw bloed?) voordat ze ten strijde trokken.

Vanaf 1100 groeide de lakenindustrie enorm. Engeland werd de leverancier van ruwe wol die werd geleverd aan weverijen in Vlaanderen (Gent, Brugge, Ieper) en aan de Toscaanse steden (vooral Florence). De voornaamste leveranciers van wede waren Zuid-Frankrijk (de streek rondom Toulouse, het Pays de Cocagne) en Midden-Duitsland met plaatsen als Erfurt en Naumburg. Zo ontstonden zeer belangrijke handelskanalen die de Vlaamse steden hun rijkdom gaven zoals die nu nog te zien is in de Belforts. Ook de welvaart van Florence was gebaseerd op textiel. Later werd wede in Engeland (vooral in Lincolnshire) gekweekt.

De plant werd vroeger veel geteeld en was een belangrijke inkomstenbron. De Wedecultuur stortte volledig in toen de Portugezen, en later de Nederlanders en Engelsen, indigo uit India naar Europa begonnen te brengen. De kleurstof werd toen vervangen door de veel sterkere en kleurvastere Oosterse indigo uit het geslacht Indigofera en vanaf de negentiende eeuw door synthetische indigo.

Productieproces

De wede wordt geoogst vlak voor de bloei, in stukken gesneden en vervolgens in een rottingsproces ingevoerd. Het resultaat is een kleiachtige massa, de pastel (van het occitaanse woord 'pastel', pasta). Van deze pasta werden balletjes gemaakt ,de kokanjes, die gedroogd moesten worden en dan verhandelbaar waren.

De bal wordt in een "wede-kuip" met zemelen en veel water gedaan met eventueel de plant meekrap (fermentatie) daaraan toegevoegd. Na een of twee dagen is het resultaat een geel-groenige vloeistof. Textiel wordt tien seconden in de vloeistof gedoopt. De kleurstof hecht zich aan het textiel, dat te drogen wordt gehangen. Daarbij komt de gele kleurstof in aanraking met zuurstof uit de lucht, waardoor het verandert in onoplosbaar (pastelblauw) dat ook niet meer uit de textiel gespoeld kan worden. Het verfbad geeft een lichtblauwe kleur (pastelblauw)aan het textiel. Door dit proces te herhalen kon de kleur donkerder gemaakt worden, maar diep donkerblauw is met wede niet mogelijk.

'Blauwe maandag'

Vroeger werd het inweekproces op zaterdagmiddag ingezet. Men liet het geheel vervolgens tot maandagochtend staan en hing het dan op. Daardoor hadden de wevers "verplicht" vrij op maandag als de textiel droogde. Dit zou een verklaring kunnen zijn van de uitdrukking "blauwe maandag", maar er zijn andere aannemelijke verklaringen voor deze term.

Ecologische aspecten

De wede is waardplant voor onder meer het oranjetipje, Anthocharis damone en het groot koolwitje.

Eigenschappen

Hoogte
60 - 120 cm
Kleur
  •   
PH
Kalkrijk
Vochtigheid
Droog
Licht
Zon

In de webshop